Jak robić ostre zdjęcia?

Ostrość w fotografii – czym dokładnie jest?

W kontekście medium fotograficznego możemy „spojrzeć" na to pojęcie z kilku różnych perspektyw:

• ostrość ma związek z techniczną jakością danego obrazu, na którą wpływają przede wszystkim dwa czynniki – stopień wyrazistości jego detali oraz szczegółowość odwzorowania krawędzi obiektów,
  
  
• w ujęciu fizycznym jest to z kolei proces ogniskowania soczewek obiektywu, w którym (odbite) promienie światła wychodzące z konkretnego punktu fotografowanej sceny zbiegają się w punktowy sposób na płaszczyźnie sensora aparatu lub na umieszczonym w jego wnętrzu filmie światłoczułym,
  
  
• ostrość jest także istotnym środkiem artystycznego wyrazu, ponieważ zarządza stopniem transparentności fotografii. Jej obecność lub brak decydują o tym, ile jesteś w stanie zobaczyć na danym zdjęciu, co de facto stanowi ważny przekaz od jego twórcy – czyli to, na co dokładnie chciał zwrócić Twoją uwagę. 

Co wpływa na ostrość obrazu?

W odniesieniu do słynnej frazy Krzysztofa Kieślowskiego – „można patrzeć i nie widzieć" – warto zdać sobie sprawę, że ostrość powstaje na styku trzech światów: technologii, psychofizjologii i optyki.

Każda z tych dziedzin w zróżnicowany sposób wpływa na to, jak interpretujemy wrażenie ostrości – choć są one ze sobą zdecydowanie sprzężone – a do ich najważniejszych reprezentantów zalicza się:

Rozdzielczość – czyli potencjał Twojego sprzętu

Jest to parametr odnoszący się do całości układu optycznego, który określa jego zdolność do jakościowego wyodrębniania detali w trakcie rejestracji obrazu. 

Jakość danego układu zależy od różnych aspektów, m.in. od liczby pikseli na matrycy oraz ich rozmiaru czy też rodzaju zastosowanych komponentów optycznych w obiektywie, takich jak np. soczewki niskodyspersyjne, soczewki sferyczne, etc.

Akutancja – czyli coś, co dzieje się w mózgu, a nie na matrycy

Termin ten nawiązuje do indywidualnego postrzegania ostrości w odniesieniu do kontrastu krawędziowego, a więc rodzaju gradacji przejścia tonalnego na granicy sąsiadujących ze sobą pikseli.

Im gwałtowniejszy jest skok (kontrast) pomiędzy jasnością pikseli w obszarze konturu, tym bardziej wzmaga się wrażenie jego ostrości:

• przykładowo, jeśli „skok" od czarnej krawędzi do białego tła zajmuje tylko 1 lub 2 piksele, to obraz będzie wydawał się ostry,
  
  
• jeśli natomiast „skok" zajmuje 5 lub więcej pikseli, czyli ma łagodniejszą gradację, to Twoje oko może zinterpretować obraz jako rozmyty.

Warto wiedzieć, że opcja wzmocnienia kontrastu na krawędziach jest bardzo popularną funkcją wielu programów graficznych, dzięki której nawet fotografie o małej ilości detali mogą w jakimś stopniu zyskać sztucznie na ostrości – na przykład za pomocą narzędzia Clarity lub Texture w Lightroomie.

Wizualizacja zjawiska akutancji

Krążek rozproszenia –  czyli czysta fizyka i granice Twojej percepcji 

Jest to kluczowe pojęcie techniczne łączące optykę z fizjologią oka, które nawiązuje do sposobu odwzorowania światła na matrycy.

Układ optyczny rzutuje światło na płaszczyznę zawsze w formie punktów, a dokładniej – krążków:

• jeżeli są one mniejsze niż pojedynczy piksel na matrycy – lub mniejsze niż zdolność rozdzielcza ludzkiego oka – to wówczas uznajemy dany punkt za ostry,
  
  
• jeśli jednak punkt staje się zbyt duży – np. przez błąd autofocusa lub zjawisko dyfrakcji – to wtedy postrzegamy obraz jako nieostry.

Poniższa wizualizacja przedstawia wygląd krążków w zależności od tego, w jaki sposób zostanie on zogniskowany:

Ostre kadry w praktyce – jak zarządzać ekspozycją?

Przejdźmy zatem do konkretów, czyli komplementarnych aspektów technicznych, których odpowiednia konfiguracja pod kątem ostrości pomoże Ci dobrać możliwie najlepsze ustawienia w aparacie oraz dopasować odpowiednią optykę.

Wybór odpowiedniej przysłony

O tym, na ile ostre będą przedmioty znajdujące się w różnej odległości od matrycy Twojego aparatu, decyduje wartość liczbowa przysłony w obiektywie.

Wraz z jej wzrostem – np. f/8 – powiększa się głębia obrazu, a liczba widocznych planów w kadrze intensyfikuje się; w sytuacji odwrotnej, zakres ostrości analogicznie maleje wraz ze spadkiem wartości liczbowej – np. f/2.8.

Trzeba mieć świadomość tego, że poszczególne obiektywy charakteryzują się bardzo różną jakością transmisji światła, która zależy od ich indywidualnych cech – optycznych komponentów, zastosowanych filtrów – co w konsekwencji wpływa również na lepszy lub gorszy standard ostrości.

W praktyce obiektyw „marki x" otwarty na maksymalną wartość przysłony f/2.8 może dać piękną, wyrazistą ostrość w danej płaszczyźnie obrazu, podczas gdy obiektyw „marki y" ustawiony dokładnie tak samo, może kompletnie „zamydlić" obraz.

Żeby zagwarantować sobie ostre zdjęcia, należy dosłownie znaleźć „złoty środek" obiektywu, czyli fotografować z wartością przysłony obniżoną o 2-3 stopnie EV względem jego maksymalnej jasności – przykładowo zamiast f/2.8 wybrać f/5.6 lub f/8. 

Niech nie kusi Cię także maksymalne przymykanie przysłony – owszem, głębia ostrości wzrośnie, ale paradoksalnie może również wystąpić niepożądane zjawisko dyfrakcji, czyli rozproszenie światła. 

Kontrola dyfrakcji

Dyfrakcja światła wydarza się za każdym razem, gdy fale elektromagnetyczne zmieniają swój prostoliniowy kierunek padania w wyniku pojawienia się przeszkody, którą może być przykładowo niewielki otwór przysłony:

• jeżeli będzie on wystarczająco duży, to zjawisko dyfrakcji nie pojawi się, ponieważ promienie światła będą miały dość miejsca na to, żeby trafić bezpośrednio na sensor,
  
  
• jeśli jednak fale światła napotkają na swojej drodze krawędź przysłony, to dojdzie do ich interferencji i rozproszenia, a w efekcie do utraty ostrości na zdjęciu.
  
  Objawia się ona powstaniem tzw. krążka Airy’ego – czyli jasnego punktu otoczonego kolejno jasnymi i ciemnymi okręgami – który oko postrzega jako niejednorodny, zmiękczony obraz.

I tu wracamy do złotego środka, czyli optymalizacji parametru przysłony obiektywu – staraj się nie fotografować na jego nominalnej jasności i wykonać kilka prób z użyciem większych wartości przysłony, tak aby sprawdzić, do jakiego momentu nie musisz obawiać się zniekształceń obrazu. 

Odległość płaszczyzny ostrości od matrycy

Reguła w tym przypadku jest bardzo prosta – im bliżej podejdziesz do obiektu, tym mniejszą głębię ostrości uzyskasz.

Tutaj znów zastosowanie znajduje fizyka:

• im przedmiot jest bliżej aparatu, tym bardziej załamują się odbite od niego promienie światła,
  
  
• natomiast gdy obiekt jest daleko, to promienie wpadają niemal równolegle na matrycę, a ich rozmycie wraz ze zmianą dość znaczącej odległości od sensora postępuje znacznie wolniej.

Ogniskowa obiektywu

Warto pamiętać o zróżnicowanych kątach widzenia obiektywu i związanych z nimi skutkach w obrazie:

• Obiektywy szerokokątne (np. 24 mm) „odpychają" fotografowane przedmioty i z tego powodu generują dużą głębię ostrości; szeroki kąt widzenia sprawia, że nawet przy użyciu małej wartości przysłony, przedmioty w kadrze są ostre. 
  
  
• Obiektywy z dłuższą ogniskową (np. 85 mm) „przyciągają" fotografowane obiekty – które wydają się być wycięte z tła – a ich wąski kąt widzenia rozmywa detale w tle; w ich przypadku trudniej uzyskać znaczną głębię ostrości, nawet przy dużych wartościach przysłony. 

Wartość ISO

Gdy brakuje światła, wzmocnienie parametru ISO wydaje się być zawsze kuszącą opcją; nie warto jednak przesadzać, ponieważ sztuczne podkręcanie czułości matrycy doprowadza do zaszumienia materiału, a w efekcie – do powstania niewyraźnych zdjęć.

Czas otwarcia migawki

Tutaj warto pamiętać o zasadzie odwrotności w kontekście doboru czasu naświetlania względem ogniskowej obiektywu.

Gdy fotografujesz „z ręki”, każde drganie Twoich mięśni namacalnie wpływa na poruszenie ekspozycji, a im dłuższa jest ogniskowa, tym większe ryzyko nieostrego zdjęcia – tutaj z pomocą przychodzi reguła, według której prawidłowy czas naświetlania ekspozycji nie powinien być dłuższy niż odwrotność ogniskowej. 

Dla przykładu, wybierając ogniskową 100 mm, Twój czas ekspozycji powinien wynosić co najmniej 1/100 sec., a w praktyce najlepiej skrócić go jeszcze bardziej. 

Stosując tę zasadę, nie można też zapomnieć o mnożniku ogniskowej (crop) oraz o tym, że fotografując daną ogniskową na niepełnej klatce, zmianie ulega jej kąt widzenia; na matrycy APS-C obiektyw 100 mm zapisze obraz o kącie widzenia dokładnie takim samym jak na pełnej klatce z obiektywem 150 mm (100 mm x 1,5 = 150 mm) – i w tym przypadku, czas naświetlania bez użycia statywu powinien wynosić co najmniej 1/200 sec. 

A teraz ważna, a może i najważniejsza informacja – w odniesieniu do tego parametru najbardziej istotny jest kontekst sytuacyjny; czas zawsze dobieramy do określonej sytuacji przed kadrem oraz do jej dynamiki. 

Więc jeżeli wiesz o tym, że Twój model za chwilę wzbije się w powietrze, to bardzo krótkie czasy rzędu 1/1000 lub 1/2000 sek. będą tutaj priorytetowe.

Stabilizacja obrazu 

Żeby efektywnie zamrozić ruch i zarejestrować ostre zdjęcie, często trzeba użyć bardzo krótkich czasów, które niestety zaciemniają ekspozycję – stabilizacja obrazu może efektywnie wspomóc nas w trudnych warunkach oświetleniowych, kiedy aż prosi się o wydłużenie czasu naświetlania, a statywu brak...

Tryb stabilizacji można obecnie znaleźć zarówno w samych obiektywach – tzw. stabilizację optyczną – jak i w korpusach aparatów – mechaniczną oraz elektroniczną. 

Oczywiście w sytuacjach skrajnych, gdy przykładowo rejestrujesz na zdjęciach rozpędzony samochód, to nawet najlepsza stabilizacja nie zagwarantuje Ci zamrożenia ruchu – wówczas priorytetem będzie zastosowany czas naświetlania.

Odpowiedni tryb ostrzenia

Możemy wyróżnić trzy podstawowe tryby ostrzenia, aczkolwiek w odniesieniu od danego modelu aparatu, może być ich zdecydowanie więcej.

• tryb automatyczny AF-S, Single, czyli Pojedynczy – sprawdzi się raczej w spokojnych, statycznych sytuacjach. To tryb dobry do portretów, fotografowania martwej natury lub architektury, ponieważ daje pełną kontrolę nad tym, gdzie dokładnie ma zostać utrzymana ostrość.
  
  Trzeba jednak pamiętać, że najmniejsza zmiana po Twojej stronie (np. przesunięcie się) lub po stronie modela (np. przekręcenie twarzy) będzie skutkować utratą ostrości.
  
  
• tryb automatyczny AF-C, Continuous, czyli Ciągły – jest idealny do rejestracji ruchu w kadrze. W momencie, w którym wciśniesz spust migawki do połowy, aparat zacznie podążać za tym, co zmienia swoje położenie w kadrze i będzie starał się przewidzieć, gdzie za ułamek sekundy znajdzie się obiekt.
  
  
• tryb manualny – czyli po prostu ręczny; jest wskazany do pracy w warunkach zupełnie kontrolowanych; przydaje się w czasie rejestracji krajobrazów lub pracy z produktem, a także w sytuacjach, kiedy automatyczne ostrzenie nie radzi sobie np. z powodu deficytu światła w kadrze.
  
  W trakcie manualnego ostrzenia warto wspomóc się funkcją focus peaking, która w trybie Live View podświetla wybranym kolorem krawędzie obiektu znajdującego się w polu ostrości.

Konfiguracja trybów śledzenia

Wraz z rozwojem technologii producenci dostarczają nam coraz więcej opcji skutecznej detekcji obiektów – twarzy, oczu, zwierząt czy też samochodów, rowerów i samolotów – jeśli więc model Twojego aparatu lub kamery pozwala na ich użycie, to należy się nimi po prostu wspomóc i wybrać rodzaj wsparcia odpowiadający tematowi realizacji. 

Czas na Twój ruch! 

Skoro teorię ostrości masz już opanowaną, to teraz przyszedł czas na praktykę.

A jeśli interesują Cię różne tematy związane z filmowo-fotograficznym warsztatem, to koniecznie sprawdź inne teksty w kategorii Poradników:

Co to jest bokeh?

Jak fotografować ptaki?

Co to jest perspektywa?

Grafika w banerze:
Cara Denison