Halacja w filmie i fotografii – czym dokładnie jest?

Zjawisko halacji, czyli spotkanie fizyki ze sztuką

Co charakteryzuje współczesne medium filmowo-fotograficzne? Niewątpliwie ciągła kontrola; począwszy od ustawienia właściwych parametrów ekspozycyjnych, poprzez wybór odpowiedniej kompozycji, aż po technologię, która dostarcza najwyższej jakości cyfrowe reprodukcje – obrazy po prostu doskonałe; ale czy na pewno?

Czy fotografie i filmy tworzone pod schemat, w oparciu o przyjęty standard, podlegające regułom – a więc siłą rzeczy zupełnie przewidywalne – naprawdę powinny stanowić definicję doskonałości? 

Myślę, że zarówno jako artyści, jak i ludzie – tak po prostu – już dawno zmęczyliśmy się nieustannym dążeniem do perfekcji, która odebrała nam możliwość eksperymentowania z twórczą rolą przypadku; gdy to, co w teorii niedoskonałe, zaczyna redefiniować oraz podważać „aktualny porządek".

Właśnie taka jest historia halacji – czyli świetlistych aureoli pojawiających się wokół jasnych punktów na materiale światłoczułym – która kiedyś, definitywnie klasyfikowana jako defekt obrazu, dziś uznawana jest za jego czarowny walor i przeżywa swój prawdziwy renesans.  

Jak i kiedy powstaje halacja?

Halacja jest zjawiskiem optycznym, które towarzyszy medium fotografii od samych jej początków i ma ścisły związek z budową kolorowej błony fotograficznej:

• w momencie, gdy dochodzi do naświetlenia kliszy, promienie światła przechodzą przez poszczególne warstwy emulsji filtrujących jego określony kolor,
  
  
• warstwy są umieszczone jedna na drugiej, w określonej kolejności – najbliżej obiektywu znajduje się warstwa filtrująca światło niebieskie, natomiast tuż nad „podłożem" samej błony znajduje się warstwa filtrująca światło czerwone, które ze względu na długość swojej fali dociera najgłębiej,
  
  
• jeśli energia światła jest wystraczająco duża, to wówczas dochodzi do jego odbicia u „podłoża" i ponownego, wstecznego naświetlenia emulsji,
  
  
• rozproszone promienie docierają przede wszystkim do warstwy filtrującej światło czerwone; to właśnie z tego powodu – gdy zjawisko halacji manifestuje swoją obecność – miękkie poświaty i aureole dookoła jasnych punktów (a także wokół obszarów o wysokim kontraście) mają ciepły, często czerwonopomarańczowy odcień.  

Halacja występuje też w przypadku klisz czarno–białych. Wówczas otoczka nie jest czerwona, lecz przejawia się jako miękka, perłowa poświata wokół mocnych punktów światła, która również powstaje w następstwie ponownego naświetlenia emulsji światłem odbitym od podłoża filmu. 

Dlaczego halacja była kiedyś problemem?

Wraz z rozwojem fotografii, wynalazcy–pionierzy dążyli do uzyskania wysokiej jakości obrazów, które w możliwie najwierniejszy sposób miały odzwierciedlać rzeczywistość; ich priorytetem był krystaliczny i wyrazisty obraz, a nie reprodukcje całkowicie „zalane" przez światło.

Halacja była niepożądanym efektem wizualnym z następujących powodów:

• powodowała ona znaczący spadek kontrastu danej fotografii, w wyniku rozproszenia się promieni światła i ponownym naświetleniu emulsji,
  
  
• pozbawiała fotografie odpowiedniej ostrości na skutek rozmycia krawędzi obiektów w kadrze,
  
  
• doprowadzała do nieprawidłowej reprodukcji kolorów – ze względu na dominantę czerwonopomarańczowych poświat,
  
  
• była – i w dalszym ciągu jest! – nieprzewidywalna; gdy fotografia stawiała swoje „pierwsze kroki", trudno było oszacować, w jakim stopniu halacja ją zdominuje.

Po jakimś czasie pojawiło się skuteczne rozwiązanie, które poradziło sobie z ograniczeniem halacji w odniesieniu do klisz analogowych.

Kluczowe było zastosowanie barwionej warstwy przeciwodblaskowej – która pochłaniała odbite światło przechodzące przez emulsję – a w przypadku klisz stricte filmowych nakładano na ich tylną część węglową powłokę typu Rem-Jet działającą w ten sam sposób.

Blooming – „cyfrowy kuzyn" halacji

Oczywiście współczesne matryce cyfrowe w absolutnie mistrzowski sposób odwzorowują rzeczywistość i nie dopuszczają do powstania różnego rodzaju artefaktów.

Wypada jednak wspomnieć o tym, że w ich przypadku również może dojść do pewnego rodzaju „przelania się" światła z konkretnego piksela w momencie, gdy zbyt duża ilość elektronów zgromadzi się w jego wnętrzu.

Wówczas taki ładunek elektryczny przechodzi na sąsiadujące piksele i tworzy się coś na kształt halacji, jednak w dużo gorszym guście; takie punkty są mocno przejaskrawione i często tworzą nieregularną, białą plamę – tym właśnie jest blooming, którego zdecydowanie radzę unikać. 

Współczesna rola halacji – w pogoni za „duszą" filmu i fotografii

Jak to zwykle bywa w sferze sztuk wizualnych, to, co w niej niedoskonałe, z czasem zyskuje na wartości i przeistacza się w jej prawdziwy walor.

Już pod koniec XIX wieku pierwsi piktorialiści umiejętnie wykorzystywali zjawisko halacji w swoich pracach i uczynili z niego integralną część fotograficznych narracji, mocno zindywidualizowanych pod względem specyficznej formy nawiązującej do malarstwa.

Co więcej, halacja realnie przyczyniła się do klasyfikacji medium fotograficznego jako kolejnej dziedziny sztuki, ponieważ to właśnie w dobie rozwoju piktorializmu doszło do pewnego paradoksu: gdy odejście od technicznej doskonałości fotografii, tak pieczołowicie rozwijanej przez naukowców i inżynierów, pozwoliło jej finalnie osiągnąć wartość artystyczną na salonach.

Współcześnie powracamy do halacyjnej estetyki, która przeszło ponad sto lat temu oczarowała artystów w Europie i Ameryce; filmowi i fotograficzni twórcy chętnie eksperymentują z jej różnymi wariantami, tworząc oniryczne i zamglone obrazy, które wydają się być uchwycone gdzieś na pograniczu jawy i snu. 

Jak dziś uzyskać efekt halacji?

W przypadku działalności z cyfrowym przetwornikiem obrazu, warto zastosować różnego rodzaju filtry dyfuzyjne nakręcane bezpośrednio na obiektyw, wśród których najpopularniejszym jest filtr typu Black Mist bardzo dobrze symulujący analogowy efekt halacji.  

Powierzchnia takiego filtra jest pokryta czarnymi kropeczkami, dzięki którym fotografowana scena zyskuje na miękkości i obniżonym kontraście, ale jednocześnie zachowuje dobrą rozdzielczość i prawidłowo odwzorowane kolory; filtr tego typu doskonale zmiękcza też skórę, dlatego idealnie sprawdzi się w trakcie sesji portretowej. 

Na rynku dostępny jest także wariant White Mist, który dyfuzje scenę w troszkę inny sposób – taki obraz jest bardziej pastelowy, ze zdecydowanie bardziej obniżonym kontrastem w całej płaszczyźnie kadru.

Poniżej załączam porównanie obu rodzajów filtrów w typie Mist przygotowane przez markę NiSi:

Efekt halacji można również w bardzo łatwy sposób dołożyć w czasie cyfrowej postprodukcji obrazów.

Wiele programów graficznych takich jak Adobe Photoshop lub Lightroom, a także programy montażowe jak DaVinci Resolve mają do tego dedykowane narzędzia, dzięki którym błyskawicznie dodasz do swoich kadrów szczyptę zdyfuzowanej magii.

Oczywiście nadal obowiązują też rozwiązania tradycyjne, czyli klisze – warto szukać takich, które pozbawione są warstwy przeciwodblaskowej w emulsji, co gwarantuje najbardziej spektakularne efekty halacji w obrazie. Zacznij od eksperymentów z filmem CineStill lub marki Washi, a także z propozycjami od Harman Phoenix. 

W jakich okolicznościach fotograficznych efekt halacji będzie widoczny najmocniej?

Oto kilka konkretnych przykładów:

• w trakcie fotografowania „pod słońce", najlepiej w czasie złotej godziny; warto wtedy szukać miejsc, przez które słońce „prześwituje" – wówczas każdy taki mały punkt światła uzyska świetlistą poświatę,
  
  
• zawsze wtedy, gdy używasz światła kontrowego – wszędzie tam, gdzie światło będzie wyraźnie obrysowywać sylwetkę lub przedmiot, stworzy ono rozproszone rozmycie, które dodatkowo podkreśli ciemniejsze tło,
  
  
• w czasie fotografowania nocą; latarnie uliczne to bardzo mocne punkty świetlne na kontrastowym czarnym tle – to sytuacja wręcz idealna do osiągnięcia magicznych rozmyć,
  
  
• wszędzie tam, gdzie występuje duży kontrast światłocieniowy, np. ciemne pomieszczenie versus jasne okno.

Halacja na nośniku cyfrowym, fot. Justyna Miodońska

Halacja znalazła swoje wyjątkowe miejsce w filmowo-fotograficznym świecie, choć przez wiele dekad próbowano ją eliminować na wszystkie możliwe sposoby.

Jej triumf nad doskonałością techniczną jest jawnym dowodem na to, że walor obrazu w przypadku światłoczułego medium jest czymś zupełnie względnym – i że czasem najlepsze kadry powstają na pograniczu różnych jakości wizualnych. 

Dlatego chwyć aparat w dłoń – i nie bój się eksperymentować! 

Koniecznie sprawdź inne teksty w kategorii Poradników:

Jaką kartę pamięci wybrać?

Anamorfoza – rys historyczny oraz wstęp do specyfikacji obiektywów

Rodzaje migawek w aparacie – jak działają i czym się charakteryzują?

Grafika w banerze: Jaroslav Maléř