Rodzaje montażu filmowego – które z nich warto znać?

Światło, kamera i cięcie! 

„Magia kina" wydarza się nie tylko na planie filmowym, ale również w procesie samego montażu, ponieważ to właśnie wtedy każde z pojedynczych ujęć bierze udział w tworzeniu historii, którą można opowiedzieć na kilka różnych sposobów.

Montaż zarządza czasem i przestrzenią, rytmem oraz graficznymi zależnościami każdego utworu audiowizualnego – wpływa więc na to, w jaki sposób doświadczamy filmu; łączenie ujęć nigdy nie jest przypadkowe, a każda decyzja montażowa buduje między nimi określoną korelację oraz wprowadza widza w filmową diegezę. 

W tym artykule przedstawię Ci zwięzłą charakterystykę najważniejszych rodzajów montażu filmowego, których szczegółowe analizy znajdziesz w najsławniejszych podręcznikach sztuki filmowej; polecę Ci także kilka wartościowych lektur biorących tematykę montażu filmowego na warsztat.

Montaż ciągły

Jest to podstawowy typ łączenia ujęć, którego celem jest przedstawienie historii w najbardziej klarowny i nieskomplikowany sposób.

Ten rodzaj montażu dosłownie prowadzi widza za rękę, tak aby w trakcie filmowej wędrówki nic nie uszło jego uwadze; narracja jest tutaj przyczynowo-skutkowa, a rytm montażu uwarunkowany techniką kadrowania – ujęcia zawierające plany ogólne trwają dłużej niż te składające się z planów bliskich – w ten sposób widz płynnie odkrywa kolejne wątki opowieści, które tworzą logiczny ciąg zdarzeń. 

Montaż ciągły, nazywany także linearnym lub kontynuacyjnym, jest fundamentem kina narracyjnego XX wieku i często określa się go również mianem montażu transparentnego – dlaczego?

Ponieważ w żaden sposób nie doprowadza do zaskoczenia widza. Jego celem jest sprawienie, by widz w ogóle zapomniał, że ogląda film.

Montując w stylu ciągłym trzeba również pamiętać o dwóch ważnych aspektach:

• Zasada 180° – powstała po to, żeby widz nie stracił orientacji w przestrzeni; chodzi o to, aby kamera zawsze poruszała się w obszarze półkola o kącie środkowym 180° wyznaczonego przez umowną linię – tzw. linię centralną – tworzącą główną oś akcji (np. linia wzroku pomiędzy bohaterami).
  
  
  
  Wizualizacja reguły 180°, źródło: Wikipedia
• Cięcie na akcji – nazywane także montażem na ruchu; chodzi o to, aby pokazać spójną kontynuację ruchu między dwoma ujęciami, np. początkowe otwieranie drzwi w planie bliskim kontynuować w następnym ujęciu w planie ogólnym, z innej perspektywy.

Montaż równoległy

To kolejna technika montażowa, która w odróżnieniu od montażu ciągłego zdecydowanie poszerza perspektywę widza oraz dostarcza mu wszechstronnej wiedzy o świecie przedstawionym.

W przypadku montażu równoległego kluczową kwestią jest naprzemienne przeplatanie ujęć wydarzających się w różnych miejscach filmowej diegezy, tak aby zachować wrażenie ich ścisłej korelacji oraz logicznej współzależności czasowej – paralelnej.  

W praktyce oznacza to, że – przykładowo – na ekranie widzimy jednocześnie uciekającego bohatera i policję, która zastawia na niego blokadę kilka kilometrów dalej – wiemy zatem więcej niż sam bohater.

Jedną z ważniejszych funkcji montażu równoległego jest także kreacja suspensu, czyli zabiegu narracyjnego, który poprzez stopniowe budowanie napięcia dramaturgicznego wzmaga ciekawość widza oraz jego emocjonalne zaangażowanie w losy filmowych bohaterów. 

Za ojca montażu równoległego uważa się amerykańskiego reżysera Davida Warka Griffitha, który jako jeden z pierwszych pionierów kina przyczynił się do spopularyzowania tej techniki.

W celach edukacyjnych polecam Ci koniecznie zobaczyć jego filmy, takie jak „Narodziny narodu" (1915) oraz „Nietolerancja" (1916).

Montaż intelektualny

Ten rodzaj łączenia ujęć jest charakterystyczny dla Radzieckiej Szkoły Montażu i stoi w opozycji do montażu ciągłego.

Jest to zupełnie niekonwencjonalna metoda budowania historii oparta na maksymalnym kontraście pomiędzy ujęciami – opozycji wizualnej, przestrzennej, rytmicznej, czasowej i znaczeniowej – która zmusza do zadania sobie pytania: czy istnieje pomiędzy nimi jakikolwiek sensowny łącznik?

W momencie, w którym widz próbuje dokonać integracji zupełnie nieprzystających do siebie kadrów, pojawia się z jego strony realne zaangażowanie w film – to jedna z czołowych tez głoszonych przez rosyjskich prekursorów kina, spośród których na kartach historii wyraźnie zapisał się m.in. Siergiej Eisenstein.

Dla Eisensteina montaż intelektualny był najważniejszym elementem filmowej ekspresji, która rozbudza w widzu emocje, miesza jego zmysły oraz stanowi nie lada łamigłówkę dla jego umysłu – wszystkie te etapy prowadzą finalnie do odkrycia nadrzędnej idei filmu sprytnie ukrytej na styku cięć montażowych.

Koncepcja montażu intelektualnego powstała w oparciu o inne warianty montażowe wywodzące się z teorii sztuki filmowej Eisensteina, spośród których warto wiedzieć o dwóch szczególnych:

• Montaż atrakcji – jego celem jest wywołanie skrajnego dysonansu poznawczego u widza. 
  
  W jego przypadku ujęcia są traktowane jako rodzaj atrakcji wizualnej – o bardzo wyrazistej estetyce – lub jako atrakcja emocjonalna, niosąca ze sobą duży ładunek psycho-emocjonalny.
  
  Najsłynniejszym przykładem tego typu montażu jest sekwencja z filmu Strajk (1924), w którym Eisenstein zestawił obok siebie ujęcia strajkujących ludzi z kadrami z rzeźni, oraz scena na Schodach Odeskich w filmie Pancernik Potiomkin (1925) – gdzie poprzez bardzo szybkie cięcia montażowe, ich zróżnicowany rytm, a także chaotyczną pespektywę kamery, reżyser zobrazował jedną z najbardziej ikonicznych masakr w historii kinematografii. 
  
  
• Montaż nadtonu – to technika łączenia ujęć, która wywołuje fizjologiczne reakcje u widza poprzez całą gamę efektów zmysłowych, zarówno tych dźwiękowych, wizualnych oraz oświetleniowych, jak i psychologicznych, wykraczających poza logiczne rozumowanie samej fabuły filmu. 
  
  

Montaż wewnątrzkadrowy

Jest to przykład techniki montażowej, która bazuje tylko i wyłącznie na wewnętrznej inscenizacji planu filmowego, a nie na formalnych cięciach materiału.

W obrębie jednego, długiego ujęcia – często nazywanego mastershotem – wszystkie zmiany planów są następstwem określonych ruchów kamery, która w zależności od wizji twórców, przybliża lub oddala widza od wydarzeń mających miejsce w filmie.

Co wyróżnia ten rodzaj montażu na tle pozostałych?

• Obligatoryjna synchronizacja aktorów z pracą kamery – nie ma tutaj opcji na żadną pomyłkę w stylu „to się wytnie", ponieważ każde potknięcie czy spóźniona reakcja oznaczają konieczność powtórzenia całego, często wielominutowego nagrania.
  
  
• Skomplikowane inscenizacje w ramach pojedynczego ujęcia, w czasie których kamera zmienia swoją pozycję od planów szerokich do bliskich, często będąc dodatkowo w ruchu na osi prawo-lewo oraz osi przód-tył.
  
  
• Wyzwanie percepcyjne dla widza, który podążając za akcją musi podjąć decyzję, na co dokładnie będzie spoglądał – szczególnie w sytuacji, gdy z powodu dużej głębi ostrości wiele kluczowych elementów historii rozgrywa się w różnych planach tego samego kadru jednocześnie. 

Warto zaznaczyć, że w przypadku montażu wewnątrzkadrowego widz może poczuć się jak świadek wydarzeń, a nie tylko bierny obserwator, któremu podpowiada się – poprzez konkretne cięcia – na co powinien zwrócić swoją uwagę.

Całkowite wykluczenie cięć montażowych powoduje także to, że czas ekranowy filmu zrównuje się z czasem rzeczywistym, a przez to buduje niesamowite napięcie.

Jedne z najbardziej znamiennych przykładów montażu wewnątrzkadrowego to filmy takie jak Obywatel Kane (1941) w reżyserii Orsona Wellesa oraz Sznur (1948) autorstwa Alfreda Hitchcocka. 

 Techniki montażowe – tabelka porównawcza

Jeśli po lekturze tego artykułu czujesz niedosyt i chciałbyś jeszcze głębiej wejść w świat filmowego montażu, koniecznie sięgnij po te pozycje:

• „Film art. Sztuka filmowa. Wprowadzenie", David Bordwell, Kristin Thompson, Wydawnictwo Wojciech Marzec, 2024 – to kompleksowe kompendium wiedzy o filmie, które w sposób naukowy, a zarazem przystępny, analizuje każdy aspekt dzieła audiowizualnego.
  
  
• „Wybór pism”, Siergiej Eisenstein, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1959 – tutaj przeczytasz o wspomnianym wcześniej montażu atrakcji, a także o tym, jak za pomocą zestawienia dwóch ujęć wywołać w głowie widza zupełnie nową, intelektualną koncepcję.
  
  
• „W mgnieniu oka. Sztuka montażu filmowego", Walter Murch Wydawnictwo Wojciech Marzec, 2006 – autor książki, który jest jednym z najbardziej cenionych montażystów na świecie, wyjaśnia, dlaczego montaż jest naturalny dla ludzkiego oka i jak emocje dyktują rytm pracy montażysty.

Koniecznie sprawdź inne teksty w kategorii Poradników:

Kontener, format, kodek i kompresja – co warto o nich wiedzieć?

Co to są pliki proxy?

Flickering obrazu – czym jest i jak mu zapobiegać?

Grafika w banerze: ClickerHappy